Prisoners of Geography: อ่านภูมิรัฐศาสตร์โลกจากอดีตสู่อนาคตผ่าน 10 แผนที่

คุณากร วาณิชย์วิรุฬห์

วิถีชีวิตสมัยใหม่ใต้เงาตึกระฟ้าและการสัญจรในมหานครที่แผ่กว้างสุดลูกหูลูกตาอาจทำให้เราเผลอคิดไปว่ามนุษย์สามารถกำหนดความเป็นไปของทุกสรรพสิ่ง

เทคโนโลยีล้ำยุคที่ก้าวรุดรวดเร็วอย่างน่าทึ่งยิ่งเสริมสร้างความมั่นใจว่าไม่มีสิ่งใดอยู่ไกลเกินพลังปรารถนาของเรา ถ้าหากมนุษย์กลุ่มหนึ่งหมายมั่นตั้งใจพอก็ย่อมพลิกฟื้นชะตากรรมของแดนเกิดให้กลับมารุ่งโรจน์ ถ้าลองได้ผู้ปกครองที่ดี ประเทศย่อมมั่งมีและบังเกิดความเท่าเทียม หรือถ้าปลูกฝังพลเมืองให้เชิดชูสันติภาพ ประเทศก็ย่อมปลอดพ้นสงครามความขัดแย้ง


ความเข้าใจเหล่านี้ฟังดูสมเหตุสมผล จนสมควรยกเป็นกฎสากลในการอธิบายสังคมมนุษย์และพัฒนาการของทุกประเทศในโลกอย่างเสมอหน้า ทว่าข้อเท็จจริงคือประเทศต่างๆ มีหน้าตาและคุณลักษณะแตกต่างกันลิบลับ บางประเทศเต็มไปด้วยภูเขาสลับซับซ้อนจนแทบไม่เหลือที่ราบ บ้างมีชายฝั่งยาวเหยียดแต่ปราศจากอ่าวน้ำลึกสำหรับจอดเรือ ประเทศหนึ่งอาจมีน้ำจืดเหลือล้น ขณะที่บางประเทศเต็มไปด้วยทะเลทรายรกร้าง ไม่มีแม่น้ำสายใหญ่ให้พึ่งพิง องค์ประกอบทางภูมิศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นเทือกเขา แม่น้ำ หมู่เกาะ ที่ราบ สภาพอากาศอันสุดขั้ว ผืนป่ารกชัฏ แหล่งแก๊สธรรมชาติใต้ทะเล หรือแร่ธาตุนานาชนิด เปรียบเสมือนองค์ประกอบฉากบนเวทีที่มีส่วนวางกรอบเรื่องราวของบทละคร เป็นปัจจัยสำคัญที่คอยกำกับและส่งอิทธิพลกำหนด ว่าประเทศไหนที่มีแต้มต่อจะก้าวไปเป็นจักรวรรดิครองทะเล เป็นศูนย์กลางการผลิตสินค้ายุทธศาสตร์ หรือเสี่ยงกับการจมดิ่งลงสู่ความไร้เสถียรภาพ


ในฐานะนักประวัติศาสตร์โลกที่เติบโตมากับการอ่านสารคดีการสำรวจทางภูมิศาสตร์ในนิตยสาร National Geographic ตั้งแต่อยู่ชั้นประถมศึกษา ทั้งยังชอบวาดแผนที่โลกพร้อมลงตำแหน่งทิวเขา แม่น้ำ และเมืองสำคัญ เป็นกิจกรรมแก้เบื่อในชั้นเรียนมัธยมศึกษา ผมมักอธิบายพัฒนาการของอารยธรรมต่างๆ โดยให้น้ำหนักกับปัจจัยทางภูมิศาสตร์อย่างโดดเด่นอยู่เสมอ

ภาพประกอบจากบทที่ 4: ยุโรปตะวันตก


ยังจำได้ชัดเจนว่าย้อนกลับไประหว่างการสอบสัมภาษณ์เข้าเป็นนิสิตคณะรัฐศาสตร์ สาขาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ในปี 1997 อาจารย์ชัยโชค จุลศิริวงศ์ ถามว่าทำไมผมจึงเลือกเรียนรัฐศาสตร์ เด็กเนิร์ดคนนั้นตอบไปอย่างงงๆ และตรงๆ ว่าเพราะเขาสนใจภูมิศาสตร์ อาจารย์ตอบกลับทันควันว่า “น่าสนใจนี่ คุณรู้ไหมว่ามีวิชาที่เรียกกันว่า ‘ภูมิรัฐศาสตร์’ ด้วยนะ อันที่จริง มันเป็นวิชาที่สำคัญมากๆ วิชานี้นำภูมิศาสตร์มาอธิบายประเด็นทางรัฐศาสตร์น่ะ”

ผมพยักเพยิดอย่างเบาใจว่าอย่างน้อยก็ไม่ถูกมองว่าตอบอะไรไร้สาระ แล้วตั้งตารอว่าเมื่อไรจะได้เรียนภูมิรัฐศาสตร์กับเขาสักที แต่กลับกลายเป็นว่าถ้าไม่นับทฤษฎีว่าด้วยสมุททานุภาพ (Sea Power) ของอัลเฟรด มาฮาน (Alfred Mahan) และทฤษฎีเกาะโลก (World Island) ของฮัลฟอร์ด แมคคินเดอร์ (Halford Mackinder) ช่วงเวลาสี่ปีในคณะรัฐศาสตร์ของผมก็ผ่านพ้นไปโดยปราศจากเนื้อหาเกี่ยวกับภูมิรัฐศาสตร์อย่างเป็นชิ้นเป็นอัน


เด็กเนิร์ดคนนั้นจึงได้แต่นั่งมองแผนที่โลกสองแผ่นใหญ่ คือแผนที่แบบกายภาพที่แสดงเทือกเขาและแม่น้ำ กับแผนที่รัฐกิจที่บอกเขตแดนประเทศต่างๆ ซึ่งแปะไว้บนผนังข้างโต๊ะเขียนหนังสือที่บ้าน พร้อมกับที่สั่งสมนานาความรู้ภูมิรัฐศาสตร์จากหนังสือ บทความ รวมถึงประสบการณ์เดินทางไปเยือนสถานที่ต่างๆ เท่าที่โอกาสจะอำนวย


เกือบสองทศวรรษให้หลัง อดีตเด็กเนิร์ดคนนั้นจึงมาพบหนังสือ Prisoners of Geography ของทิม มาร์แชลล์ ที่เพิ่งวางแผงหมาดๆ และอ่านมันอย่างดื่มด่ำประหนึ่งว่าค้นพบชั้นเรียนภูมิรัฐศาสตร์ฉบับย่นย่อที่เฝ้ารอมาแสนนาน มุมมองอันกว้างไกลกับวิธีดำเนินเรื่องอย่างกระชับสไตล์ผู้สื่อข่าว ทำให้หนังสือเล่มนี้อ่านเพลินจนสร้างปรากฏการณ์ระดับโลก โดยติดอันดับขายดีของทั้ง New York Times และ Sunday Times อย่างยาวนาน ทั้งยังกวาดรางวัลต่างๆ อีกนับไม่ถ้วน


Prisoners of Geography ได้แปลและตีพิมพ์ในภาษาต่างๆ อย่างต่อเนื่อง เพราะสารัตถะของหนังสือที่ว่าภูมิศาสตร์คือพันธนาการที่วางกรอบกำหนดชะตากรรมของประชาชาติทั่วโลกนั้น ยังคงทรงพลังและรังแต่จะยิ่งสำแดงพลานุภาพของมันให้เป็นที่ประจักษ์ชัดขึ้นเรื่อยๆ ในยุคที่ความขัดแย้งเชิงภูมิรัฐศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นสถานการณ์ความขัดแย้งในตะวันออกกลาง คาบสมุทรเกาหลี หรือทะเลจีนใต้ กลายเป็นประเด็นเด่นที่พร้อมจะสั่นคลอนชีวิตของเราท่านได้ทุกเมื่อ


ภาพปก Prisoners of Geography ฉบับภาษาอังกฤษ ปี 2016


เมื่อรัสเซียเริ่มต้นปฏิบัติการพิเศษโดยยกกำลังเข้ารุกรานยูเครนอย่างเต็มรูปแบบ หลายคนคงแทบไม่อยากจะเชื่อเลยว่าปูตินเปิดฉากสงครามใหญ่ในทวีปยุโรปแล้วจริงๆ แต่สำหรับคนเรือนแสนซึ่งเคยอ่านหนังสือ Prisoners of Geography ที่อธิบายเหตุผลและที่มาของความสุ่มเสี่ยงว่าจะเกิดสงครามในกรณีรัสเซีย-ยูเครนไว้ตั้งแต่ปี 2015 เหตุการณ์ในวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2022 ดูจะเป็นเพียงอีกหนึ่งกรณีตัวอย่างที่สนับสนุนสารัตถะของหนังสือเล่มนี้

ไม่ว่าคุณจะยืนอยู่ฝ่ายโลกตะวันตก เอาใจช่วยยูเครนและเซเลนสกี หรือมองว่ารัสเซียถูกหักหลัง และปูตินมีความชอบธรรมในการทวงคืนดินแดนโนโวรอสซียา หนังสือที่น่าทึ่งเล่มนี้ก็พร้อมจะขยายมุมมองใหม่ๆ ให้คุณมองสถานการณ์โลกแตกต่างออกไปไม่น้อย


ขอบคุณสำนักพิมพ์บุ๊คสเคปที่เลือกทาบทามอดีตเด็กเนิร์ดแผนที่คนนี้ให้แปลหนังสือภูมิรัฐศาสตร์เล่มเด่นแห่งยุค ตลอดจนขอบคุณทีมบรรณาธิการที่ร่วมกันตรวจสอบรายละเอียดต่างๆ ให้ต้นฉบับสมบูรณ์ยิ่งขึ้น

* เนื้อหาส่วนนี้ นำมาจาก “คำนำผู้แปล” ใน
Prisoners of Geography: อ่านภูมิรัฐศาสตร์โลกจากอดีตสู่อนาคตผ่าน 10 แผนที่


คุณากร วาณิชย์วิรุฬห์ สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีด้านรัฐศาสตร์ สาขาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และปริญญาโทด้านประวัติศาสตร์จากมหาวิทยาลัยแห่งชาติสิงคโปร์ มีผลงานเขียนและแปลหนังสือครอบคลุมสาขาวิชาประวัติศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และคู่มือเดินทางท่องเที่ยวเชิงลึกกว่า 25 เล่ม เช่น วิวัฒนาการของชีวิต, โลกร้อน ความจริงที่ไม่มีใครอยากฟัง ของอัล กอร์, ประวัติศาสตร์โลกใน 6 แก้ว ของทอม สแตนเดจ, อียิปต์: ปฐพีแห่งฟาโรห์ ของไบรอัน เฟแกน, เศรษฐกิจสร้างสรรค์ ของจอห์น ฮาวกินส์ รวมถึง เส้นทางสายไหม และ เส้นทางสายไหมใหม่ ของปีเตอร์ ฟรานโคพาน 


ทดลองอ่านและสั่งซื้อหนังสือ
Prisoners of Geography: อ่านภูมิรัฐศาสตร์โลกจากอดีตสู่อนาคตผ่าน 10 แผนที่

Prisoners of Geography: อ่านภูมิรัฐศาสตร์โลกจากอดีตสู่อนาคตผ่าน 10 แผนที่

395฿ 336฿

เข้าใจระเบียบโลกปัจจุบันผ่านพันธนาการแห่งภูมิศาสตร์ที่มักถูกหลงลืมไป และมุ่งหน้าสู่อนาคตด้วยสายตาใหม่ ที่เข้าใจ “โลก” ใบเดิมมากกว่าที่เคย